Gezegenimiz ve di\u011fer t\u00fcm g\u00f6kcisimleri, k\u00fctle\u00e7ekimi alt\u0131nda bulunduklar\u0131 sistemlerin etraflar\u0131nda d\u00f6nmeleri ve o sistemlerin b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc konumundaki g\u00fcne\u015flerin de ayn\u0131 i\u015flemi icra etmeleri sebebiyle, her \u00e2n farkl\u0131 bir adrese do\u011fru s\u00fcr\u00fcklenir. Uzay\u0131n \u015feklini ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bilmiyoruz ancak \u00fc\u00e7 boyutlu fiziksel bir geometrinin i\u00e7inde oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyebiliriz. Edwin Hubble, bu geometrik kal\u0131b\u0131n i\u00e7inde yer alan t\u00fcm cisimlerin yayd\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131malar\u0131n elektromanyetik tayflar\u0131na ait dalgaboylar\u0131n\u0131n uzad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu tayf\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmesine yarayan diyagramda k\u0131rm\u0131z\u0131 b\u00f6lgeye kayd\u0131\u011f\u0131n\u0131, cisimlerin \u0131\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmi\u015ftir. Bu yolla, cisimlerin daha \u00f6nce bulundu\u011fu yerden daha uza\u011fa gitti\u011fini anl\u0131yoruz. Bunu neredeyse t\u00fcm g\u00f6zlemlerinde tespit eden Hubble, evrenimizin geni\u015fledi\u011fi sonucuna var\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
G\u00f6zlemlenen geni\u015fleme, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz yak\u0131n sistemlerin i\u00e7 katmanlar\u0131nda, Samanyolu\u2019nun kendi \u00f6\u011feleri aras\u0131nda de\u011fil de, daha uzak, bizim k\u00fctle\u00e7ekiminde oldu\u011fumuz adalardan daha \u00f6tede ger\u00e7ekle\u015fiyor. D\u00fcnya\u2019dan G\u00fcne\u015f\u2019e, G\u00fcne\u015f\u2019ten onun \u00e7ekiminde oldu\u011fu sisteme, oradan Samanyolu\u2019nun merkezine ba\u011fl\u0131 olarak t\u00fcm g\u00f6kadan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck turu g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcne getirelim. Sonra Samanyolu\u2019nun da, kendi dev boyutuna g\u00f6re \u00e7ekimi alt\u0131nda oldu\u011fu daha b\u00fcy\u00fck m\u00fcst\u00e2kbel sisteme gidelim. Bunu hayalimize s\u0131\u011fd\u0131rabildi\u011fimiz kadar b\u00fcy\u00fcterek s\u00fcrd\u00fcrelim. Bu sistemati\u011fin i\u00e7ersinde il\u00e2veten, ana g\u00f6vdelerden diyebilece\u011fimiz b\u00fcy\u00fck d\u00fczeneklerin, \u00f6rnek olarak Samanyolu\u2019ndan bin defa sonra gelen b\u00fcy\u00fck bir sistemin bizden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, evrenin geni\u015flemesi uyar\u0131nca mesafelerin artt\u0131\u011f\u0131 hususunu dahil edelim. Kozmik \u00f6l\u00e7\u00fcler \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in ve bu harekete ve deverana, sistemin t\u00fcm\u00fc bir b\u00fct\u00fcn halinde mar\u00fbz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, g\u00f6\u011f\u00fcm\u00fczde ya\u015fanan de\u011fi\u015fikliklerin bir nesil ya da on nesil taraf\u0131ndan radikal bir \u015fekilde hissedilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. T\u00fcm bu mekanik \u00f6n\u00fcnde, gezegenimiz her \u00e2nda farkl\u0131 bir adrese ge\u00e7iyor. \u015eu \u00e2n yeni bir adreste, daha \u00f6nce hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir koordinatta, evrenin yeni bir noktas\u0131nda bulunuyoruz ve \u015fu \u00e2n da… \u0130\u015fte bu gidi\u015fler boyunca G\u00fcne\u015f ve Ay, D\u00fcnya\u2019ya arkada\u015fl\u0131k eder dururlar.<\/p>\n\n\n\n
Bir parantez a\u00e7\u0131p r\u00fczg\u00e2rlara ge\u00e7ece\u011fim. D\u00fcnyam\u0131z\u0131n sahip oldu\u011fu atmosfer, G\u00fcne\u015f\u2019in \u0131s\u0131 ve enerjisine mar\u00fbz kal\u0131r. D\u00fcnya\u2019n\u0131n eliptik \u015fekli ve eliptik y\u00f6r\u00fcngesi, kendi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ve G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc, aralar\u0131ndaki 140 milyon kilometre civar\u0131 mesafe ve bu mesafenin d\u00f6nem d\u00f6nem k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fimler g\u00f6stermesi ve ba\u015fka meteorolojik etkenlerle baz\u0131 b\u00f6lgeler, \u0131s\u0131s\u0131 y\u00fcksek olan al\u00e7ak bas\u0131nca, baz\u0131 b\u00f6lgeler ise \u0131s\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck olan y\u00fcksek bas\u0131nca sahip olur. Bu bas\u0131n\u00e7 fark\u0131n\u0131n birbiriyle rastla\u015fmas\u0131 ile r\u00fczg\u00e2r olur. R\u00fczg\u00e2r \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Milyonlarca tonluk y\u00fck\u00fcyle bulutlar\u0131 havada tutan odur. Yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m etkenler, gezegenin her k\u00f6\u015fesinde milyonlarca e\u015fsiz mikro ekosistemler olu\u015fturdu\u011fundan, bu rastla\u015fma herbiri farkl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde olmak \u00fczere milyonlarca kez devaml\u0131 tekrar eder durur. R\u00fczg\u00e2r da hi\u00e7 durmaz. Denizlerdeki dalgalar\u0131 da bu r\u00fczg\u00e2rlar yaparlar. R\u00fczg\u00e2r olmasayd\u0131, denizler ka\u011f\u0131t gibi \u00f6yle durur kal\u0131rlard\u0131. Dalgalar da hi\u00e7 durmaz.<\/p>\n\n\n\n
\u015eimdi uzaya d\u00f6neyim. G\u00f6kcisimleri, uzayda var olduklar\u0131 alan\u0131 b\u00fckerler. B\u00fckt\u00fckleri yerde, kendi varl\u0131klar\u0131 ile \u00e7ekim meydana getirirler. Bir insan egosu\/enesi gibi, d\u00fcz\/bo\u015f zeminin \u00fczerinde m\u00fcstak\u00eeliyet sahibi bir \u015fey olu\u015fmu\u015ftur ve yukar\u0131da tarif etti\u011fimiz etki silsilesi i\u00e7inde cisim yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Uzayda atmosfer bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan, i\u00e7inde atmosfer olan gezegenlerde oldu\u011fu t\u00fcrden r\u00fczg\u00e2rlar yoktur ancak cisimlerin birbiriyle olan etki-tepki ileti\u015fiminde r\u00fczg\u00e2r efekti diyebilece\u011fimiz bir s\u00fcr\u00fckleme-s\u00fcr\u00fcklenme mevcuttur. Uzay bo\u015flu\u011fu ile ilgili daha \u00f6nceki yaz\u0131larda yer alan, Esir ya da ba\u015fka nitelikte bir bo\u015fluk doldurucunun varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nermeme dayal\u0131 olarak, bu s\u00fcr\u00fcklenmeler, \u00f6ncelikle b\u00fcy\u00fck denizi dalgaland\u0131racak ve hatta dalgay\u0131 s\u00fcrekli h\u00e2le getirecektir. Cisimler, ba\u015fta var olmak suretiyle, uzay\u0131 b\u00fckmekle ilk r\u00fczg\u00e2r efektini uzay\u0131n kendisine yapar. Harekete ve hi\u00e7 yerinde durmamaya dayal\u0131 olarak da b\u00fck\u00fclme s\u00fcrekli ve her yerdedir. Bu nedenlerle dalga da her yerde olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130l\u00e2veten, kuasarlarda uzay r\u00fczg\u00e2rlar\u0131 ke\u015ffedilm\u015ftir. T\u00fcrk bilim insan\u0131 astrofizik\u00e7i Nurten Filiz Ak\u2019\u0131n da aralar\u0131nda bulundu\u011fu ara\u015ft\u0131rma ekibi Amerika\u2019da, Sloan Digital Sky Survey teleskobu ve Hawaii ve \u015eili\u2019de bulunan Gemini ikiz teleskoplar\u0131ndan al\u0131nan mor\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131n\u0131mlar\u0131 incelemi\u015f ve s\u00fcper k\u00fctleli karadeliklerin etraf\u0131ndaki r\u00fczg\u00e2rlar hakk\u0131nda tespitlerde bulunmu\u015flard\u0131r. Kuasarlar, evrenin en eski ve \u00f6m\u00fcrlerini tamamlam\u0131\u015f galaksileri olup, patlayarak a\u015f\u0131r\u0131 parlak hale gelmi\u015f k\u00fcmeler, bir nev\u2019i kabirlerdir. Patlama neticesinde i\u00e7lerinde s\u00fcper k\u00fctleli karadelikler bar\u0131nd\u0131r\u0131lar. Bu karadelikler, etraflar\u0131ndaki maddeleri yutarken g\u00fc\u00e7l\u00fc r\u00fczg\u00e2rlar olu\u015fuyor ve bu r\u00fczg\u00e2rlar eliyle, yutulan maddenin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 etrafa sa\u00e7\u0131yorlar. S\u00f6z konusu ara\u015ft\u0131rmada bu r\u00fczg\u00e2rlar inceleniyor. \u0130ncelenen kuasarda olu\u015fan r\u00fczgar\u0131n h\u0131z\u0131 saatte yakla\u015f\u0131k 140 milyon kilometre olarak tespit edilmi\u015f.<\/p>\n\n\n\n
G\u00fcne\u015f\u2019in, D\u00fcnya i\u00e7in ve hayat i\u00e7in ne kadar \u00e7ok \u015fey ifade etti\u011fini, astronomik bilgilere ihtiya\u00e7 duymadan herkes do\u011frulayabilir. Ay\u2019a gelince, o galaksimizde yer alan uydular aras\u0131nda yo\u011funluk bak\u0131m\u0131ndan ikinci s\u0131radad\u0131r. En b\u00fcy\u00fck yar\u0131\u00e7apl\u0131 uydular aras\u0131ndad\u0131r. Ay olmasayd\u0131, D\u00fcnya yakla\u015f\u0131k 23 derecelik eksen e\u011fikli\u011fini muhafaza edemeyecekti. Ay olmasayd\u0131, D\u00fcnya\u2019n\u0131n kendi ekseni etraf\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f daha h\u0131zl\u0131 olacakt\u0131. Bu etkileriyle Ay bizimle olmasayd\u0131, mevsimler olmayacakt\u0131, s\u00fcrekli f\u0131rt\u0131nalar, \u015fiddetli r\u00fczg\u00e2rlar olacakt\u0131, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz zengin \u00e7e\u015fitlilik bir yana hayat da belki olmayacakt\u0131. Ay s\u0131radan bir arkada\u015f de\u011fil. G\u00fcne\u015f ve Ay, D\u00fcnya\u2019n\u0131n sakin ve mutedil seyrinin vesileleridir.<\/p>\n\n\n\n
R\u00fczg\u00e2rlara neden gittim?<\/p>\n\n\n\n
Tolkien\u2019in k\u00fc\u00e7\u00fck not defterinde I Vene Kemen i\u00e7in, kendi el yaz\u0131s\u0131 ile D\u00fcnya\u2019n\u0131n Gemisi\u2019nin Haritas\u0131 ibaresi yer almaktad\u0131r. Yazar bu gemiye bir direk yerle\u015ftirmi\u015f, dire\u011fe as\u0131l\u0131 yelkene ise G\u00fcne\u015f ve Ay\u2019\u0131 koymu\u015ftur. \u015ei\u015fmi\u015f yelken bu iki g\u00f6kcismini ve Luvier\u2019i yani Bulutlar\u0131 i\u00e7erir. Yelkenin arkas\u0131nda ise \u00fc\u00e7 r\u00fczg\u00e2r, Vilna, Ilwe ve Vaitya vard\u0131r. \u00d6nceki yaz\u0131da belirtmi\u015ftim. Vaitya kelimesinde yer alan Vai, zarf anlam\u0131nda kaplamak\/ku\u015fatmak demektir. Vaitya, D\u00fcnya\u2019y\u0131 ku\u015fatan en son katmandaki r\u00fczg\u00e2rd\u0131r. Vai ise, onu da ku\u015fatan son b\u00fcy\u00fck okyanustur. D\u00fcnya bir okyanusun i\u00e7indedir ve onu o okyanusun i\u00e7inde s\u00fcr\u00fckleyen \u015fey bir r\u00fczg\u00e2rd\u0131r ve o r\u00fczg\u00e2r, i\u00e7inde G\u00fcne\u015f ve Ay\u2019\u0131n oldu\u011fu bir yelkeni \u015fi\u015firmekte, D\u00fcnya Gemisi\u2019nin evrendeki seyahatini devam ettirmektedir. Dalgalar hi\u00e7 durmaz.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7izimde yer alan di\u011fer unsurlarla devam edece\u011fim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Gezegenimiz ve di\u011fer t\u00fcm g\u00f6kcisimleri, k\u00fctle\u00e7ekimi alt\u0131nda bulunduklar\u0131 sistemlerin etraflar\u0131nda d\u00f6nmeleri ve o sistemlerin b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc konumundaki g\u00fcne\u015flerin de ayn\u0131 i\u015flemi icra etmeleri sebebiyle, her \u00e2n farkl\u0131 bir adrese do\u011fru s\u00fcr\u00fcklenir. Uzay\u0131n \u015feklini ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 bilmiyoruz ancak \u00fc\u00e7 boyutlu fiziksel bir geometrinin i\u00e7inde oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyebiliriz. Edwin Hubble, bu geometrik kal\u0131b\u0131n i\u00e7inde yer alan t\u00fcm cisimlerin yayd\u0131\u011f\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-56","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/notionclubnotes.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}